Dialekt małopolski obejmuje południowo-wschodnią i środkową Polskę od środkowego biegu Pilicy i Wieprza aż po Karpaty. Małopolska pod względem dialektalnym jest więc rozumiana szeroko (dawna stara dzielnica), a nie wąsko (por. dziś województwo małopolskie).

Niełatwo jest precyzyjnie określić zasięg dialektu małopolskiego, m.in. ze względu na ekspansję jego cech w ciągu wieków i gwary przejściowe, zwłaszcza na północy, które tradycyjnie pod względem językowym są wliczane do Małopolski (Sieradzkie, Łęczyckie, Łowickie, Pogranicze Mazowsza) lub są z niej wyłączane. W naszym opracowaniu tylko Łowickie zaliczamy do dialektu mazowieckiego, pozostałe obszary do małopolskiego.

{ksio^unc ubziera=ksiądz ubiera}, {tys robził=też robił}. Występuje również siakanie, np. {burśtyny=bursztyn}, {róźne=różne}.

Dialekt małopolski jest wewnętrznie bardzo zróżnicowany. Wyraźnie wyodrębniają się na południu w części górskiej: gwara podhalańska, gwary orawskie i spiskie, w widłach Wisły i Sanu gwara lasowska, na zachodzie gwary sieradzko-łęczyckie. Podobnie na wschodzie pas Pogranicza wykazuje wiele cech kresowych, gdyż gwary te powstały na podłożu ukraińskim.

Niektóre cechy fonetyczne mają mały zasięg, wyróżniając poszczególne gwary, i tam zostaną omówione, np. akcent na pierwszej sylabie czy archaizm podhalański ({cisty=czysty}), przestawka kt > tk czy śr > rś ({tko=kto}, {rsioda=środa}. Inne z kolei to zjawiska o szerokim zasięgu, niekiedy prawie ogólnogwarowe, np. labializacja czy zmiany barwy głosek.

Zob. Podhale, Spisz, Orawa, Żywiecczyzna, Pogórze (Sądecczyzna), Pogórze (ziemia biecka), Krakowskie, Małopolska środkowa (Kieleckie), Małopolska środkowa (Lasowiacy), Małopolska środkowa (Krakowiacy wschodni), Pogranicze wschodnie starsze (Lubelszczyzna zachodnia), Pogranicze wschodnie młodsze (Lubelszczyzna wschodnia), Pogranicze wschodnie młodsze (Przemyskie), Pogranicze Mazowsza (Radomskie), Łęczyckie, Sieradzkie.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej:

http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski

Do typowych cech ogólnomałopolskich (z małymi wyjątkami) należą:

1) mazurzenie (bez Pogranicza wschodniego młodszego): cápka, syja, zaba, jezdzo;

2) fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca: {laz_^łurus=las urósł}, {kod_leci=kot leci}, {nióześ=niosłeś}, ale w na skutek ekspansji dialektu mazowieckiego ustaliło się nowsze las_^łurus, z zachowaniem dźwięczności w dawnych formach złożonych: {wiózem=wiozłem}.

Typową małopolską innowacją dialektalną jest przejście wygłosowego ch → k: {strak=strach}, {na tyg_n^łogak=na tych nogach}, {niózek=niózech, tj. niosłem}. Zachowało się we wszystkich pozycjach wygłosowych w górzystej części Małopolski (na Spiszu ch → f), a w końcówkach: {tyk staryk=tych starych}, {w butak w butach} sięga po okolice Pszczyny, Wielunia, Sieradza, na północnym zachodzie, a na wschodzie po Kolbuszowę, Rzeszów, Jasło. Ze słabą artykulacją ch w Małopolsce wiąże się też zastępowanie skłonnego do zaniku ch w grupach spółgłoskowych przez k lub f, np. {kwila=chwila}, {twórz=tchórz}.

Samogłoski pochylone a, e w dialekcie małopolskim najczęściej ulegają silnemu ścieśnieniu i utożsamiają się: a z o (a pochylone > o), np. {godoł=gadał}, {spoliły=spaliły} i e pochylone albo na południu z y, np. {brzyg=brzeg}, {śpiywka=śpiewka}, {dysc=deszcz}, a na północy z y po spółgłoskach twardych i stwardniałych, i po miękkich, np. {syr=ser}, {bida=bieda}. Rzadko zachowują się jako odrębny dźwięk pośredni, dotyczy to natomiast pochylonego o (wymowa pośrednia między o i u, tu zaznaczany jako ó), np. borówka, wół.

Zróżnicowana jest wymowa samogłosek nosowych –w części Pogórza szeroka artykulacja przedniego ę, np. {cię^azko=ciężko}, {panto=pęto], w pasie od Oświęcimia po Sącz wymowa tylko jednej nosówki tylnej ą, przy czym nosowość zwykle zanika, np. {ząb lub zob}, {ząby lub zoby}; w Małopolsce środkowej jeszcze utrzymuje się (rzadko) zanik nosowości, tj. ę > e, ą > o, np.{reka=ręka}, {gosiur=gąsior}, {widzo =widzą); na pozostałych terenach panuje wymowa obu nosówek jak w języku ogólnopolskim lub zwężona, np. gęś//gyⁿś, wąsy//wųsy}.

Oobserwuje się częsty brak przegłosu e > o, np. {mietła=miotła}, {niesły=niosły}, zmiany barwy samogłosek przed spółgłoskami półotwartymi, np. {beł=był}, {robiuł=robił}, {jendyk=indyk}, silną labializację o, np. {^łociec=ojciec}, {m^łost=most}, wyrazistą tendencję do asymilacji i uproszczeń grup spółgłoskowych, zwłaszcza strz, zdrz, trz, drz jako szcz, żdź, cz, dż, np. {szczała=strzała}, {dżazga=drzazga}, {czeba=trzeba}, a w środkowej Małopolsce przesunięcie artykulacji ^ło ku przodowi, np. {k^łeza= koza}, {błeto=błoto) czy podwojenie s, ś (i nieraz rozpodobnienie ss>sc), np. {bosso / bosco=boso}.

Uwagi o fleksji

Duże jest zróżnicowanie końcówek 1. os. lm. czasu teraźniejszego: my na południu (idymy=idziemy} lub ma pochodząca z kontaminacji m )( wa, np. {gonima=gonimy}, wa w Małopolsce środkowo-północnej ({idziewa=idziemy}, a w części Podhala pod wpływem słowackim –me, np. {bieryme=bierzemy}. Różne są też formy czasu przeszłego, por. resztki aorystu {nosiłek/nosiłef < nosiłech=nosiłem}, {nosilichmy=nosiliśmy} w gwarach góralskich; czy formy 1. os. lmn. czasu przeszłego z końcówką -my, typu {chodziłymy=chodziłyśmy}, {wołalimy=wołaliśmy} w południowej Małopolsce.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej:

http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski